"Historia miasta Rzymu w średniowieczu, tom 1/8: od V do XVI wieku" Ferdinanda Gregoroviusa to dzieło historyczne napisane w połowie XIX wieku. Praca ta analizuje życie obywatelskie i transformację Rzymu od późnej starożytności do epoki renesansu, koncentrując się na wzajemnym oddziaływaniu starożytnych tradycji miejskich, roszczeń imperialnych i supremacji papieskiej. Opierając się na oryginalnych dokumentach, zabytkach i topografii, przedstawia wszechstronny obraz polityki, społeczeństwa, religii i tkanki miejskiej Rzymu na przestrzeni wieków średniowiecza. Wstęp do dzieła zawiera notę redaktora dotyczącą pierwszego włoskiego tłumaczenia, potwierdzającą korekty autora i staranność druku, a następnie przedmowę autora przedstawiającą cel: wypełnienie luki w średniowiecznej historii obywatelskiej Rzymu. Gregorovius przedstawia swoją główną tezę o trzech trwałych „prawach” kształtujących Rzym – republikańskim municypalizmie, monarchii imperialnej i dominacji papieskiej – wyznacza zakres od splądrowania miasta przez Wizygotów do splądrowania miasta za Klemensa VII i wyjaśnia swoją metodę łączenia badań archiwalnych ze studiami nad ruinami i zabytkami, jednocześnie zauważając głębokie historyczne więzi niemiecko-włoskie. Następnie podkreśla wyjątkowość Rzymu, kontrastując go z Jerozolimą i cywilizacją ateńską, śledząc przejście od imperialnej centralizacji do uniwersalnego autorytetu Kościoła oraz średniowieczny szacunek dla Rzymu jako centrum duchowego, politycznego i kulturalnego. Na koniec rozpoczyna topograficzne badanie późnorzymskiego Rzymu – jego murów, bram, dróg, akweduktów, a zwłaszcza czternastu regionów – przemieszczając się region po regionie od Porta Capena przez dzielnice Celius i Koloseum, wzdłuż Via Sacra i forów imperialnych, przez Eskwilin i Kwirynał z wielkimi łaźniami, a także na Forum Romanum i Kapitol, które przedstawia jako scenę dla dalszej opowieści.